11 Janar, 2026

Ja një mendim që shumë shpesh më kap këto ditë: sikur të mos ishim gjithë kohën të ngjitur pas atyre telefonave të mallkuar, me siguri do ta zhbllokonim një version më të mirë të vetes, një version që del në ecje në natyrë, që flet më shumë me fëmijët, që ndien më pak zili për sukseset e të tjerëve. Është një ide e bukur dhe të paktën një herë në ditë, e pyes veten se si do të ishte jeta ime po ta copëtoja telefonin dhe të mos kontaktoja më kurrë AppleCare-in. A do të bëhesha një person që luan shah apo që bën puzzle me një mijë pjesë, bashkë me fëmijët? A do të realizoja filma ambiciozë që lavdërohen për skenare të mira dhe montazh të mirë? A do të lexoja të paktën romane më të vështira? A do ta nisja atë kursin për violinë, kaherë të menduar?

Shqetësimi për telefonat dhe varësinë nga rrjetet sociale është rritur prej vitesh dhe nuk ka asnjë shenjë se do të zbehet. Panikun e kam ndier vetë në korrikun e kaluar, kur u shkëputa nga rrjetet sociale personale. Pushimi filloi nga problemi im më i madh, Instagrami, TikTok-u dhe pothuajse gjithçka që më bënte të debatoja në kokën time me të panjohur. Në po këtë kohë, po shpenzoja afërsisht dhjetë orë në ditë duke parë telefonin ose duke qëndruar para kompjuterit, kjo pasi kisha filluar te mbaj edhe rrjete sociale te Paper dhe po vazhdoja të shkruaja për webin tonë (paper.fm). Kur kontrolloja raportin javor të aktivitetit në telefon, doja që të gjitha ato shtyllat e vogla shumëngjyrëshe, që tregonin sa orë kisha humbur në aplikacione pa vlerë, të zhvendoseshin te aplikacionet që ofronin informata përmbajtësore që ndihmonin për të shkruar artikujt e mi.

Në këtë shkëpuetje shpresoja veçanërisht që do të filloja të lexoja më shumë libra, sepse kam vënë re se një prozë që admirojë në lexim të parë më shtyn të përpiqem të shkruaj vetë jo domosdoshmërisht nga frymëzimi, por nga frika se, nëse nuk nxitoj të filloj të shkruaj, do të mbetem prapa.

Një nga skenarët më të zakonshëm apokaliptikë për rrjetet sociale shkon kështu: një publik i varur nga interneti, i fiksuar pas shpërblimeve të dopaminës së angazhimit dhe kënaqësisë së menjëhershme të videove të shkurtra, humb aftësinë për të lexuar libra dhe si pasojë, bëhet më budalla. Sinqerisht, nuk jam imun ndaj kësaj frike jo vetëm sepse puna ime është të shkruaj artikuj por sepse mendoj se është mirë që njerëzit të lexojnë libra dhe pikë.

Përshembull disa statistikat botërore që i lexova në NewYorker për zakonet e leximit nuk janë aspak inkurajuese.

Në një sondazh të fundit të National Literacy Trust me 76 mijë fëmijë, nga 8 deri në 18 vjeç, vetëm 1 në 5 tha se lexon diçka çdo ditë në kohën e lirë, niveli më i ulët historik i këtij sondazhi. Në një anketë të “National Endowment for the Arts”, të zhvilluar në vitin 2022, numri i të rriturve që thanë se kishin lexuar të paktën një libër gjatë vitit të kaluar ra nën pesëdhjetë për qind, rreth dhjetë për qind më pak se një dekadë më parë.

A do të thotë kjo se njerëzit janë, në përgjithësi, më pak të arsimuar?

Paradoksalisht, nuk ka pasur kurrë një kohë në histori kur njerëzit të kenë kaluar më shumë kohë duke lexuar fjalë qoftë edhe thjesht mesazhe në telefonat e tyre.

Mund të biem dakord se shumica e këtij leximi është më pak formuese sesa librat, por pyes veten nëse rënia e leximit të librave dhe marrëdhënia e saj me zakonet tona online nuk është më e ndërlikuar sesa jemi të prirur të mendojmë.

Për shembull, sot është shumë më e lehtë të gjesh informacion, informacion që dikur mund ta kërkonim në libra dhe gjithashtu informacion
rreth librave që mund të na interesonin.

Ndoshta, në epokën e internetit, shumë prej nesh, si lexues të informuar, duan të lexojnë vetëm një libër, të përshtatur me interesat e tyre.

A e shpjegon kjo atë që po ndodh? Ndoshta jo; me shumë gjasë, thjesht jemi më të ngujuar pas telefonave. Megjithatë, besoj se duhet të ndryshojmë mënyrën se si mendojmë për shkrim-leximin dhe për kuptimin e tij.

Le të imagjinojmë një shembull. Le ta zgjedhim një tip të quajtur Arben. Ai është një avokat, që jeton në Zvicërr dhe ka një interes të thellë për gjithësinë. Në Reddit, ai gjen një komunitet njerëzish që ndajnë titujt e tyre të preferuar për këtë temë. Me kalimin e kohës, në këtë forum, Arbeni mëson se cilët nga postuesit e shpesht përputhen me shijet e tij. Ai bëhet më përzgjedhës në librat që lexon, në njëfarë kuptimi, edhe pse mund të lexojë më pak libra. Arbeni gjithashtu dëgjon podkaste, madje shikon edhe video të gjata në YouTube. A është Arbeni më pak i informuar, më pak i arsimuar, sesa do të ishte po të kishte lexuar tre libra atë vit në vend të dyve?

Një pyetje e dytë, e lidhur me këtë: a mund ta riprodhojë jeta jonë online atë ndjesinë e ashpër, të ngadaltë, të një klubi të librit ose klase fizike?
Apo ka diçka në arkitekturën e rekomandimeve të internetit dhe në furnizimin e menjëhershëm të informacionit që e shndërron gjithçka në një garë të shpejtë optimizimi?

Fillova të mendoja për këtë pasi lexova një artikull në New Yorker ku autori Jay Kasapian kishte nxjerrë një listë argumentesh ga shkrimtarja Celine Nguyen, prej titullit “Shënime mbi të qenit shkrimtar në shekullin XXI”. Nguyen, e cila boton ese kritike në Substack, ka disa ide tërheqëse dhe kundër rrymës. Për shembull, ajo vëren se “shumë përpara ndikimit të përmbajtjes së dobët të krijuar nga AI, kishim përmbajtje të dobët të prodhuar nga njerëzit”.

Ajo bën një argument bindës se rrjetet sociale dhe interneti mund t’i bëjnë njerëzit të lexojnë më zgjuar edhe nëse i bëjnë të lexojnë më pak libra.

“Shumë nga librat që tani i konsideroj themelorë për mënyrën se si e shoh botën, i kam zbuluar sepse njerëzit postonin për ta në Reddit ose Twitter. Kjo është diçka e veçantë e internetit: nuk ke nevojë të jesh në kontekstin e duhur shoqëror që këto gjëra të jenë automatikisht të qasshme për ty”, shkruan ajo.

Nguyen nuk është e vetme në këtë përvojë. BookTok-u, komuniteti i gjerë dhe informal letrar në TikTok, ka shtyrë shumë njerëz të lexojnë jashtë interesave të tyre të zakonshme.

Nuk duhet të kërkosh shumë thellë në X, Reddit apo Instagram për të gjetur sugjerime leximi që nuk do të shfaqeshin kurrë në listat vjetore të gazetave apo revistave, apo në çmimet e mëdha letrare. Tituj letrarë po arrijnë te njerëz që ndoshta nuk do t’i kishin hasur më parë.

Por, nëse e pranojmë tezën e Nguyen-it dhe përfundojmë se disa prej nesh po shmangin më shumë libra të këqij dhe po shkojnë më shpejt te ajo që u pëlqen, a përbën kjo vërtet një përmirësim të kulturës së leximit?

Le ta vendosim mikun tonë imagjinar, Arbenin, pasionantin e gjithësisë, në një klub libri që e detyron të lexojë një tufë librash që ndoshta nuk do t’i kishte marrë kurrë në dorë shumicën e të cilëve i konsideron të kotë dhe humbje kohe. Klubi i ofron gjithashtu një komunitet miqsh fizikë, me të cilët mund të debatojë, të mos pajtohet dhe madje të grindet për librin e radhës. Arbeni mund të mos lexojë shumë më tepër libra sesa pa klubin dhe mund t’i shijojë edhe më pak ata që lexon; cilësia e informacionit që merr mund edhe të përkeqësohet. Ai mund të përfundojë sërish në të njëjtat fije Reddit-i, duke kërkuar gjëra të përshtatura për interesat e tij.

Por ka përfitime shoqërore në leximin e përbashkët. Dikush mund ta nxjerrë nga segmenti i ngushtë i interesave të tij. Mërzia dhe padurimi që tekstet e gjata ndonjëherë shkaktojnë mund ta shtyjnë mendimin më shumë sesa gjërat e distiluara në mënyrë perfekte.

Si dikush që punon çdo ditë me përmbajtje online, e shoh edhe anën tjetër: shkrimi shpesh shndërrohet në komentim mbi një rrjedhë të përbashkët lajmesh, postimesh dhe podkastesh. Ky është “diskursi” dhe pikërisht këtë formë të përmbledhjes ka sot, modelet e mëdha gjuhësore e riprodhojnë atë.

Kjo më çon te pyetja e fundit: si t’i rezistojmë optimizimit të pastër? Si të shkruajmë diçka që ruan njerëzoren, pa u shndërruar në zhurmë? Jo çdo shkrim online është i zbrazët, por ka vlerë të mbrosh kompleksitetin, ngadalësinë dhe papërsosmërinë. Jo vetëm për hir të shkrimit, por sepse në fund të çdo “rabbit hole-i dixhital”, të pret shpesh një ndjenjë vetmie.